Το σκάνδαλο «Ρούσαλκα»

Στιγμιότυπο από την παράσταση «Ρούσαλκα»

  • Με αφορμή τον σάλο που προκάλεσε η πρόσφατη πανελλήνια πρεμιέρα της όπερας του Ντβόρζακ από την Εθνική Λυρική Σκηνή, οι πρωταγωνιστές φωτίζουν το παρασκήνιο, ενώ καταξιωμένοι καλλιτέχνες σχολιάζουν τα γεγονότα. Ελευθερία έκφρασης ή τέχνη της πρόκλησης;
  • Τέχνη των ακραίων συναισθημάτων η όπερα, και οι εξίσου ακραίες εκδηλώσεις με αφορμή ένα «αιρετικό» ανέβασμα κάθε άλλο παρά έλειψαν στη διάρκεια της μακρόχρονης ιστορίας της. Οι αντιδράσεις στην πρόσφατη πανελλήνια «πρώτη» τής «Ρούσαλκα» του Ντβόρζακ την οποία παρουσιάζει αυτές τις ημέρες η Εθνική Λυρική Σκηνή, σε συμπαραγωγή με την Οπερα της Νίκαιας, τάραξαν αρκούντως την εγχώρια πολιτιστική καθημερινότητα. Λίγες ώρες πριν από τη σημερινή, τελευταία παράσταση στο «Ολύμπια», τα γεγονότα της πρεμιέρας της 6ης Μαρτίου είναι πλέον γνωστά: το πολυσυζητημένο κείμενο διαμαρτυρίας του ΔΣ της Ορχήστρας σύμφωνα με το οποίο «η συγκεκριμένη σκηνοθετική απόδοση,εκτός του ότι αλλοιώνει το λιμπρέτο,προσδίδει στον κεντρικό ήρωα του έργου ομοφυλοφιλικές τάσεις με ακραίες σκηνές», το επίσης πολυσυζητημένο ανδρικό φιλί, οι έντονες αποδοκιμασίες στην αυλαία οι οποίες δεν στάθηκε δυνατόν να καλυφθούν από τα επίσης δυνατά χειροκροτήματα, η διαμαρτυρία μελών του ΟΛΚΕ (Ομοφυλοφιλικό Λεσβιακό Κίνημα Ελλάδας) εντός του θεάτρου την επαύριον της πρεμιέρας, ο σάλος στα μέσα μαζικής ενημέρωσης… Οι πρωταγωνιστές «φωτίζουν» το παρασκήνιο, ενώ καταξιωμένοι καλλιτέχνες σχολιάζουν από απόσταση τα γεγονότα δίνοντας τη δική τους διάσταση. Η συζήτηση καλά κρατεί…

Οδυσσέας Κυριακόπουλος. Πρόεδρος του ΔΣ της Εθνικής Λυρικής Σκηνής

  • «Κατ΄ αρχάς, όπως ήδη επισημάναμε και στη σχετική με την παράσταση της “Ρούσαλκα” ανακοίνωση η οποία εκδόθηκε, θέλω να τονίσω για ακόμη μία φορά πως η ευθύνη της επιλογής και της παρουσίασης του έργου ανήκει στη διοίκηση της ΕΛΣ. Καμία παρέμβαση δεν έγινε στην ελεύθερη έκφραση της καλλιτεχνικής άποψης της σκηνοθέτιδος. Κάτι τέτοιο άλλωστε θα ήταν αντίθετο προς τις αρχές που διέπουν τη Λυρική Σκηνή, έναν χώρο ελεύθερης ανάπτυξης της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Αυτός είναι εξάλλου και ο σκοπός του ίδιου του θεάτρου: να προκαλεί προβληματισμούς, αντιρρήσεις, να διεγείρει συναισθήματα…
  • Σε ό,τι αφορά την Ορχήστρα αναγνωρίζω πλήρως το δικαίωμά της να έχει άποψη, ωστόσο διαφωνώ με την απόφαση της πλειοψηφίας του ΔΣ να δημοσιοποιήσει τις αντιρρήσεις της λίγο πριν από την πρεμιέρα. Οσο για την πρόταση την οποία διατυπώνει ο πρόεδρος περί σήμανσης των παραστάσεων, ως προβληματισμό τον βρίσκω ενδιαφέροντα. Αν, δηλαδή, πρέπει να εισαγάγουμε στην όπερα και στο θέατρο γενικότερα θεσμούς οι οποίοι λειτουργούν στην τηλεόραση και στον κινηματογράφο είναι κάτι που θα μπορούσε να συζητηθεί. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, έχει ενδιαφέρον το ότι ορισμένοι καλλιτέχνες εκφράζουν μια σεμνοτυφία και μια ευαισθησία σε μια εποχή η οποία κινείται σε εντελώς διαφορετική κατεύθυνση.
  • Κατά τον ίδιο τρόπο, διαφωνώ και με την επιλογή μελών του ΟΛΚΕ (Ομοφυλοφιλικό Λεσβιακό Κίνημα Ελλάδας) να εισβάλουν μέσα στο θέατρο προκειμένου να διαμαρτυρηθούν. Θα μπορούσαν να εκφράσουν τις αντιρρήσεις τους απ΄ έξω είτε μοιράζοντας το κείμενό τους είτε με όποιον άλλον κόσμιο και δημοκρατικό τρόπο επέλεγαν.
  • Οσο για τον πρόεδρο του ΔΣ της Ορχήστρας που μας κατηγορεί ότι δεν λάβαμε μέτρα μετά την κατάληψη του θεάτρου, θα διαφωνήσω και πάλι. Φυσικά και ελήφθησαν μέτρα αλλά δεν είναι δυνατόν να ελεγχθούν τα πάντα επί 24ώρου βάσεως. Τι να κάνουμε, δηλαδή; Να φέρουμε τον στρατό και την Αστυνομία να φυλάνε τη Λυρική;».

Θόδωρος Μαυρομμάτης. Πρόεδρος του ΔΣ της Ορχήστρας της ΕΛΣ

  • «Κατ΄ αρχάς να ξεκαθαρίσω πως σε ό,τι αφορά το πολυσυζητημένο χαρτί υπήρξαν αντιδράσεις ακόμη και στους κόλπους της Ορχήστρας και τελικά κυκλοφόρησε με απόφαση της πλειοψηφίας του ΔΣ, το οποίο, ως γνωστόν, έχει εκλεγεί με δημοκρατικές διαδικασίες προκειμένου να παίρνει αποφάσεις. Ωστόσο το κείμενο αυτό παρεξηγήθηκε απίστευτα: δεν είμαστε ούτε ομοφοβικοί ούτε ρατσιστές. Δεν έχουμε απολύτως κανένα πρόβλημα με τα άτομα που επιλέγουν ερωτικό σύντροφο από το ίδιο φύλο, άλλωστε αρκετοί από αυτούς ζουν δίπλα μας και είναι φίλοι μας. Εν προκειμένω διεκδικήσαμε μια παγκόσμια, θα τολμούσα να πω, πρώτη: αντιδράσαμε στην παραποίηση του λιμπρέτου μιας όπερας από κάποιον σκηνοθέτη, τακτική η οποία στην εποχή μας ακολουθείται κατά κόρον διεθνώς. Αυτό είναι το πρόβλημά μας και όχι η ομοφυλοφιλία. Η φράση περί ομοφυλοφιλικών τάσεων του ήρωα αναφέρεται γιατί ακριβώς στη σκηνή αυτή αντιλαμβάνεται ο θεατής την αλλοίωση του λιμπρέτου σε όλη της την έκταση. Και αναρωτιέμαι: Είναι δυνατόν ένα λιμπρέτο του 1800 ή του 1900 να αντιμετωπιστεί με κώδικες του 2009; Η “Ρούσαλκα” ανέβηκε σε πανελλήνια πρεμιέρα. Φανταστείτε έναν γονιό που φέρνει το παιδί του να δει νεράιδες και ξωτικά και ξαφνικά έρχεται αντιμέτωπος με αυτή τη σκηνοθεσία. Θεωρώ ότι το ΔΣ της Λυρικής έπρεπε να έχει φροντίσει να ενημερώσει το κοινό προβλέποντας έστω κάποια σήμανση στην παράσταση, όπως γίνεται στην τηλεόραση.
  • Συμφωνώ ότι και στο παρελθόν υπήρξαν ανάλογες “προωθημένες” σκηνοθεσίες στη σκηνή της ΕΛΣ, όπως στην περίπτωση του “Φυλακισμένου”, ας πούμε, ή της “Σύντομης ζωής”. Και τότε είχαμε αντιρρήσεις στους κόλπους μας. Απλώς δεν δημοσιοποιήθηκαν και αυτό γιατί τότε αισθανόμασταν στοχοποιημένοι για άλλα θέματα και διστάσαμε προκειμένου να μην προκαλέσουμε περαιτέρω αντιδράσεις. Οσο για την εισβολή μελών του ΟΛΚΕ στο θέατρο, τη θεωρώ απαράδεκτη. Είναι δυνατόν να εισβάλλει όποιος θέλει ανεξέλεγκτα στον χώρο εργασίας μας; Το θέατρο μόλις βγήκε από την περιπέτεια μιας κατάληψης. Δεν θα έπρεπε το ΔΣ να έχει λάβει ορισμένα μέτρα;».

Μαριόν Βάσερμαν. Σκηνοθέτρια τής «Ρούσαλκα»

  • «Περισσότερο από έναν χρόνο πριν παρουσίασα την πρότασή μου σε σχέση με τη “Ρούσαλκα” στη διοίκηση της Οπερας της Νίκαιας, η οποία αποφάσισε να κάνει μια συμπαραγωγή με τη Λυρική Σκηνή της Αθήνας. Η σύλληψή μου ήταν ευθύς εξαρχής ξεκάθαρη: στην παράσταση η Ρούσαλκα είναι μια φαντασίωση στο μυαλό του Πρίγκιπα αντιπροσωπεύει την ψυχή του, τη θηλυκή πλευρά του. Ο χαρακτήρας του Πρίγκιπα είναι εμπνευσμένος από τον Λουδοβίκο Β΄ της Βαυαρίας, επονομαζόμενο και “Βασιλιά του φεγγαριού”. Στην ιστορία μας ο Πρίγκιπας δεν είναι ικανοποιημένος από τη ζωή του. Εχει δυσκολίες να ανταποκριθεί στα καθήκοντά του. Δεν θέλει να παντρευτεί και αισθάνεται έλξη για τους άνδρες, κάτι το οποίο ήταν ανεπίτρεπτο για τη θέση του στα τέλη του 19ου αιώνα. Ολη αυτή η κατάσταση τον τρελαίνει. Πεθαίνει τρελός, μόνος και παρεξηγημένος.
  • Εργάστηκα έξι εβδομάδες στην Αθήνα με τους καλλιτέχνες και το υπόλοιπο προσωπικό της Λυρικής Σκηνής και κανείς δεν είχε πρόβλημα με την άποψή μου. Στις 3 Μαρτίου, ημέρα της προγενικής δοκιμής, ένα τμήμα της Ορχήστρας απείλησε να μην παίξει στις παραστάσεις αν επέτρεπα επί σκηνής ένα φιλί ανάμεσα στον Πρίγκιπα και σε έναν χορευτή στο τέλος του χορού στη Β΄ πράξη. Δεν δέχθηκα τη λογοκρισία ενάντια στην καλλιτεχνική ελευθερία και στα ανθρώπινα δικαιώματα. Θεωρώ την Ελλάδα μια ελεύθερη ευρωπαϊκή χώρα.
  • Ωστόσο κάτω από αυτή την πίεση άφησα τους καλλιτέχνες ελεύθερους σε ό,τι αφορά το συγκεκριμένο φιλί επί σκηνής. Παράλληλα τα μέλη αυτά της Ορχήστρας που διαμαρτυρήθηκαν μοίρασαν φυλλάδια στο κοινό προκειμένου να εκφράσουν την άποψή τους για την παράσταση. Θεωρώ ότι ο καθένας είναι ελεύθερος να αντιδράσει στην καλλιτεχνική μου πρόταση και είμαι πραγματικά χαρούμενη που το κοινό της πρεμιέρας εκφράστηκε όπως ένιωσε. Ωστόσο από την πλευρά μου υπερασπίζομαι την επιλογή μου. Δεν πρόκειται να αλλάξω τίποτε. Η αντίδραση σε ό,τι αφορά την ομοφυλοφιλία ήταν τελείως αναπάντεχη για μένα. Είμαι μια νέα γαλλίδα σκηνοθέτις, ζω στο Παρίσι και αισθάνομαι πλήρη καλλιτεχνική ελευθερία. Δεν καταλαβαίνω γιατί ορισμένοι άνθρωποι αντέδρασαν τόσο βίαια σε μια ιστορία για έναν πρίγκιπα ο οποίος έζησε περισσότερο από έναν αιώνα πριν».

Μίλτος Λογιάδης. Μόνιμος μαέστρος της Ορχήστρας των Χρωμάτων

  • «Σε ό,τι αφορά τα όρια στην καλλιτεχνική έκφραση ενός σκηνοθέτη δεν νομίζω ότι τίθεται ζήτημα. Απλώς δεν υπάρχουν. Ο σκηνοθέτης μπορεί να φθάσει οπουδήποτε, εντός ορισμένων πλαισίων βεβαίως, και από εκεί και πέρα το κοινό είναι αυτό που κρίνει. Από την άλλη πλευρά, καταλαβαίνω και τους μουσικούς της Ορχήστρας. Δεν τους άρεσε η παράσταση και έχουν κάθε δικαίωμα για κάτι τέτοιο. Ωστόσο διαφωνώ με την απόφασή τους να δημοσιοποιήσουν τις αντιρρήσεις τους πριν από την πρεμιέρα. Μπορείς, αν θες, να έχεις αντιρρήσεις για τον καλλιτεχνικό προγραμματισμό εν γένει και να τις εκφράσεις δημόσια. Σε ό,τι αφορά όμως μια παράσταση, οι όποιες δεύτερες σκέψεις εκφράζονται στα όργανα του θεάτρου. Τα εν οίκω μη εν δήμω. Οταν αρχίζεις και αρνείσαι μια παραγωγή του σπιτιού σου, κάτι δεν πάει καλά, κάπου υπάρχει πρόβλημα.
  • Αναγνωρίζω ότι σε κάποιες περιπτώσεις οι σκηνοθέτες το παρακάνουν. Σεξ, γυμνό, ετεροχρονισμένα στοιχεία σε σχέση με το πρωτότυπο κείμενο έχουν γίνει δυστυχώς μόδα στις ημέρες μας. Αυτού του είδους η μανιέρα παύει να είναι πρωτοτυπία. Οταν οι σκηνοθέτες προσπαθούν με αυτόν τον τρόπο να τραβήξουν την προσοχή του κοινού, τότε η τέχνη χάνει την πραγματική ομορφιά της. Από την άλλη πλευρά, ένα τέτοιο κείμενο σαν αυτό που διένειμε το ΔΣ της Ορχήστρας της ΕΛΣ μπορεί να έχει το αντίθετο από το επιθυμητό αποτέλεσμα. Προκαταλαμβάνει το κοινό το οποίο σε ένα ποσοστό σπεύδει να χειροκροτήσει. Θα προτιμούσα το κοινό να αφήνεται ανεπηρέαστο. Το ζητούμενο είναι το ώριμο κοινό που γιουχάρει ή δοξάζει ανεπηρέαστο. Επαναλαμβάνω πως καταλαβαίνω τους μουσικούς. Απλώς δεν θα το έκανα…».

Γρηγόρης Βαλλιανάτος. Δημοσιογράφος – ακτιβιστής

  • «Ως πολίτης που λατρεύει την τέχνη θα ήθελα να διαμαρτυρηθώ για την πρωτότυπη παράσταση της όπερας “Ρούσαλκα” στην Εθνική Λυρική. Δεν έχω δει ποτέ στον κόσμο μουσικοί της ορχήστρας να επιβάλλουν τόσο στον σκηνοθέτη όσο και στη διεύθυνση της Εθνικής Λυρικής Σκηνής την αισθητική τους ως προς τη σκηνοθεσία. Αυτό που είδαμε την προπερασμένη Παρασκευή, το Σάββατο και την Κυριακή ήταν δύο τρομοκρατημένους τενόρους από τον καλλιτεχνικό διευθυντή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, ο οποίος τρομοκρατήθηκε από το ΔΣ της ορχήστρας της Λυρικής Σκηνής, το οποίο αφέθηκε να μοιράζει στο εσωτερικό φουαγέ της Λυρικής Σκηνής ένα κίτρινο χαρτί το οποίο αναφέρει ότι η κακή σκηνοθέτις απέδωσε ομοφυλοφιλικές τάσεις και ακραίες πράξεις στον ήρωα αυθαίρετα. Το ΔΣ της Λυρικής Σκηνής και ο πρόεδρός του βγήκαν μεν να διαχωρίσουν τη θέση τους επί της ουσίας και επί της τακτικής, ωστόσο ανέχονται τις παραστάσεις να εκτελούνται λογοκριμένες. Κάθε φιλότεχνος και ευαίσθητος άνθρωπος προκειμένου να απολαύσει την τέχνη θα πρέπει να σεβαστεί τους διακριτούς ρόλους του μουσουργού, του σκηνοθέτη και των μουσικών. Τώρα που η είδηση θα κάνει τον γύρο του κόσμου, διότι η σκηνοθέτις είναι Γαλλίδα και έχει διαμαρτυρηθεί- έχει παρουσιάσει άλλωστε την ίδια παράσταση με επιτυχία στη Γαλλία-, θα ήθελα να ακούσω την άποψη του υπουργού Πολιτισμού κ. Αντώνη Σαμαρά ».

Μαρλίς Πέτερσεν. Υψίφωνος

  • «Ως λυρική τραγουδίστρια η οποία έχει συμμετάσχει σε πολλές “μοντέρνες” παραγωγές αισθάνομαι πως καταλαβαίνω όλο και περισσότερο το γιατί οι σκηνοθέτες αναζητούν νέους τρόπους να περάσουν μέσα από την όπερα σημαντικά μηνύματα στο κοινό: θέλουν να συνδέσουν τα έργα με τη σύγχρονη ζωή, τα προβλήματα και τις αναζητήσεις του σημερινού ανθρώπου. Ασφαλώς μπορείς να ανεβάσεις τη “Ρούσαλκα” ως μια θεαματική ιστορία με υπέροχα κοστούμια, ουρές ψαριών και παραμυθένια ατμόσφαιρα. Από την άλλη πλευρά, μπορείς κάλλιστα να επιλέξεις να τονίσεις τις συναισθηματικές πλευρές του έργου δίνοντας σε έναν χαρακτήρα νέες διαστάσεις, “φωτίζοντας” μια διαφορετική οπτική γωνία, εξερευνώντας με άλλον τρόπο μια κατάσταση την οποία βιώνει ο ήρωας.
  • Κατά τη γνώμη μου, η απόσταση ανάμεσα στην ελευθερία της έκφρασης και στην “τέχνη της πρόκλησης” είναι μικρή. Η πρώτη έχει να κάνει με το μάτι και την άποψη του θεατή η οποία μπορεί να εμπλουτιστεί από έναν σκηνοθέτη που χρησιμοποιεί την ελευθερία της έκφρασής του. Από την άλλη πλευρά, θεωρώ πως υπάρχει πρόβλημα όταν ένας σκηνοθέτης ερεθίζει το κοινό θυσιάζοντας το βάθος και την ουσία της πλοκής στον βωμό της πρόκλησης. Η διαχωριστική γραμμή είναι πράγματι πολύ λεπτή και μπορεί κανείς να το δει ξεκάθαρα μέσα από το παράδειγμα δύο πολύ διάσημων σκηνοθετών: του Πέτερ Κονβίτσνι και του Καλίστο Μπέιτο. Κατά την άποψή μου, ο πρώτος προσπαθεί να “διευρύνει” το μάτι και την καρδιά του θεατή επιχειρώντας να δει τα πράγματα υπό ένα νέο πρίσμα, ενώ ο δεύτερος συνδέει τα πάντα με τη βρωμιά και το σεξ, άσχετα με το τι στ΄ αλήθεια πραγματεύεται το έργο. Δεν έχω δει τη “Ρούσαλκα” στη Λυρική αλλά η όλη κατάσταση μου δίνει έναν λόγο να πάω και να δω από κοντά τι γίνεται».
Γιώργος Κουμεντάκης. Συνθέτης
  • «Απ΄ ό,τι καταλαβαίνω, ο λόγος γίνεται για τους ακαδημαϊκούς χώρους παραγωγής θεαμάτων οι οποίοι εν προκειμένω αναζητούν ριζοσπαστικές αναγνώσεις προκειμένου να ανανεώσουν το κοινό. Μια τέτοια παράσταση, φαντάζομαι, δεν θα ξένιζε σε έναν πιο καινοτόμο χώρο. Ωστόσο ο φόβος για το καινούργιο είναι κάτι συνηθισμένο στους ακαδημαϊκούς χώρους: το παραδοσιακό κοινό αισθάνεται αποξενωμένο από ένα μέρος το οποίο, καλώς ή κακώς, θεωρεί δικό του όταν έρχεται αντιμέτωπο με μια διαφορετική ερμηνεία. Σε συνάρτηση με αυτά, προβάλλεται ένα ηθικό μοντέλο το οποίο στερεί την τέχνη από το πιο σημαντικό πλεονέκτημά της: την ελευθερία της έκφρασης.
  • Παρ΄ όλα αυτά, δεν πρέπει να αντιμετωπίσει κανείς το θέμα με επιπολαιότητα. Σαφώς το κοινό μπορεί να εκφράσει τη γνώμη του. Για μένα οι δύο ακραίες εκφράσεις – αποδοκιμασία και ξέφρενη επιδοκιμασία- είναι πολύ κοντά. Τις περισσότερες φορές, δυστυχώς, δεν ξέρουμε γιατί χειροκροτούμε ή γιατί αποδοκιμάζουμε, με αποτέλεσμα και οι δύο εκφράσεις να χάνουν τη σημασία τους. Ο πραγματικός δημιουργός, βεβαίως, είναι αδύνατον να συμβιβαστεί. Προχωρεί μπροστά και, αν πράγματι υπάρχει αλήθεια σε αυτό που κάνει, θα δικαιωθεί. Το πρόβλημα δημιουργείται με αυτούς που προκαλούν περιστασιακά γιατί αυτοί είναι που μπερδεύουν τελικά τον κόσμο. Μια μερίδα του κοινού, η πιο ευαίσθητη θα ΄λεγα, μένει σιωπηλή ενώ μια άλλη απλώς περιμένει την απομυθοποίησή τους».

Η τελευταία παράσταση της «Ρούσαλκα» θα δοθεί σήμερα στις 20.00 στο θέατρο «Ολύμπια».

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: